KINH TẾ HÀNG HOÁ THỜI MẠC - NHÌN TỪ CHỢ LÀNG

1. §Æt vÊn ®Ò

ThÕ kû XV, cïng víi sù ph¸t triÓn cña chÕ ®é t­ h÷u ruéng ®Êt lµ sù t¨ng tiÕn cña diÖn tÝch trång trät, sù ph¸t triÓn cña søc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp t¹o ®iÒu kiÖn cho sè l­îng lín n«ng phÈm l­u th«ng trªn thÞ tr­êng, t¹o kh¶ n¨ng cho thñ c«ng nghiÖp cã thÓ mét phÇn tho¸t ly khái n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn m¹nh. M¹ng l­íi chî lµng ®­îc më réng ë n«ng th«n, tiÒn tÖ ®­îc l­u th«ng réng r·i vµ hÖ thèng c¸c ®¬n vÞ ®o l­êng ®­îc thèng nhÊt trong c¶ n­íc. Cã thÓ thÊy, c¸c ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt cho kinh tÕ hµng hãa ph¸t triÓn ®· xuÊt hiÖn ®Çy ®ñ ë thÕ kû XV. Tuy nhiªn, vµo thêi Lª s¬, nhµ n­íc thi hµnh chÝnh s¸ch kiÓm so¸t chÆt chÏ ®èi víi  ngo¹i th­¬ng, ®Æc biÖt víi c¸c ho¹t ®éng bu«n b¸n t­ nh©n. Nhµ n­íc kiÓm so¸t kh¾t khe viÖc bu«n b¸n ë c¸c cöa ¶i miÒn biªn giíi vµ c¸c cöa biÓn däc theo miÒn duyªn h¶i. Ng­êi bu«n b¸n ngo¹i quèc ®Õn bu«n b¸n ph¶i ë c¸c n¬i quy ®Þnh nh­ V©n §ån, Cµn H¶i, Héi Thèng, Héi TriÒu, Th«ng L·nh, Phó L­¬ng, Tam Kú, Tróc Hoa (1), kh«ng ®­îc tù ý vµo néi trÊn… Cho nªn, vÒ c¬ b¶n ho¹t ®éng th­¬ng nghiÖp, ®Æc biÖt lµ ngo¹i th­¬ng ®ang cã c¬ héi ph¸t triÓn ë thÕ kû tr­íc th× bÞ k×m h·m.

N¨m 1527, sau khi giµnh ®­îc quyÒn lùc tõ tay nhµ Lª, M¹c §¨ng Dung lËp ra v­¬ng triÒu M¹c, gäi lµ B¾c triÒu. §Õn n¨m 1533, NguyÔn Kim t«n Lª Duy Ninh - lµ con cña vua Lª Chiªu T«ng - lªn lµm vua, kh«i phôc l¹i triÒu Lª, gäi lµ Nam triÒu.

ThÕ kû XVI-XVII ®­îc gäi lµ “Kû nguyªn th­¬ng m¹i”, nªn cã thÓ ®­îc coi lµ giai ®o¹n më ®Çu cña qu¸ tr×nh “toµn cÇu hãa” nÒn th­¬ng m¹i thÕ giíi (2). §©y chÝnh lµ giai ®o¹n ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ t­ b¶n chñ nghÜa T©y ¢u, c¸c tuyÕn h¶i th­¬ng ®· ®­îc ph¸t kiÕn tõ tr­íc ®ã cña ng­êi La M·, Trung Hoa, Ên §é, ArËp míi thùc sù mang tÝnh chÊt quèc tÕ, toµn cÇu. ë khu vùc Th¸i B×nh D­¬ng h×nh thµnh nh÷ng trôc h¶i th­¬ng giao nhau, ®ã lµ trôc T©y - §«ng n»m trªn tuyÕn ¢u - ¸, tõ Ên §é qua eo Malacca ng­îc lªn Macao, ngang qua Manila, xuèng d­íi Batavia; vµ trôc B¾c - Nam nèi liÒn c¸c quèc gia §«ng B¾c ¸ vµ §«ng Nam ¸, tõ NhËt B¶n qua vïng bê biÓn Trung Quèc, ®¶o §µi Loan, ViÖt Nam tíi Xiªm La, M· Lai, Nam D­¬ng quÇn ®¶o (3). H¬n n÷a, chÝnh s¸ch “h¶i cÊm” (cÊm biÓn) cña nhµ Minh - nghiªm cÊm c¸c ho¹t ®éng bu«n b¸n n»m ngoµi ph¹m vi triÒu cèng, h¹n chÕ viÖc nhËp khÈu hµng hãa tõ Trung Hoa vÉn thùc hiÖn ®Õn n¨m 1571, ®· thóc ®Èy th­¬ng nh©n khu vùc t×m kiÕm vµ thay thÕ b»ng hµng hãa cña §¹i ViÖt (hay trung gian qua §¹i ViÖt). ViÖt Nam, lóc nµy lµ côc diÖn Nam - B¾c triÒu, §µng Trong - §µng Ngoµi, lµ n¬i gÆp gì c¸c tuyÕn trôc giao th­¬ng vïng ch©u ¸ - Th¸i B×nh D­¬ng, ®· kh«ng ®øng ngoµi côc diÖn chung vµ xu thÕ lÞch sö ®ã.

Trong mét chÕ ®é phong kiÕn nhµ n­íc quan liªu, sù gÆp gì vµ triÓn khai nh÷ng yÕu tè néi sinh vµ ngo¹i sinh chØ ®­îc thùc hiÖn cã kÕt qu¶ vµ t¹o ra nh÷ng tiÒm n¨ng, chuyÓn biÕn khi cã sù ñng hé vµ t¹o thuËn lîi víi nh÷ng c¬ chÕ, chÝnh s¸ch tho¸ng më cña nhµ cÇm quyÒn (4). ë B¾c triÒu, hÇu nh­ phÇn lín c¸c quan hÖ kinh tÕ thêi Lª s¬ ®· bÞ ph¸ vì, t¹o nªn mét xu thÕ ph¸t triÓn tù do trong n«ng nghiÖp, thñ c«ng nghiÖp, th­¬ng nghiÖp… Víi chÝnh s¸ch kinh tÕ cëi më, nhµ M¹c kh«ng chñ tr­¬ng “øc th­¬ng”, “bÕ quan táa c¶ng” nh­ d­íi triÒu Lª s¬, ®· t¹o cho ngo¹i th­¬ng §¹i ViÖt trong thÕ kû XVI cã nh÷ng chuyÓn biÕn tÝch cùc, lµ tiÒn ®Ò t¹o nªn sù h­ng thÞnh cña kinh tÕ hµng hãa trong thÕ kû sau.

Bµi viÕt nµy t×m hiÓu vÒ kinh tÕ hµng hãa thêi M¹c ë thÕ kû XVI, th«ng qua viÖc xem xÐt m¹ng l­íi chî lµng, sù më réng, x©y míi hay chuyÓn m×nh, biÕn ®æi, ®« thÞ hãa cña c¸c chî lµng d­íi t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè néi sinh (sù ph¸t triÓn cña c¸c lµng nghÒ thñ c«ng, c¸c lµng chuyªn nghÒ, kÕt hîp víi bu«n b¸n nhá vµ chÝnh s¸ch “më cöa” cña nhµ n­íc cÇm quyÒn) vµ yÕu tè ngo¹i sinh (kû nguyªn th­¬ng m¹i cña thÕ giíi), tõ ®ã, thÊy ®­îc chiÒu c¹nh ph¸t triÓn cña néi th­¬ng, lµ c¬ së tÊt yÕu cho sù ph¸t triÓn ngo¹i th­¬ng.

2. M¹ng l­íi chî lµng thêi M¹c

Chî lµng lµ trung t©m kinh tÕ cña vïng n«ng th«n, lµ n¬i trao ®æi hµng hãa cña mét x· hay mét lµng. Chî lµng lµ lo¹i chî do c¸c tæ chøc trong lµng x· lËp ra vµ qu¶n lý. T¹i ®©y ng­êi n«ng d©n vµ thî thñ c«ng mang s¶n phÈm m×nh s¶n xuÊt ®­îc nh­ l­¬ng thùc, thùc phÈm, c«ng cô lao ®éng, ®å dïng gia ®×nh… ra chî ®Ó mua b¸n, trao ®æi.

Sù xuÊt hiÖn nh÷ng chî, ë nh÷ng ®Þa ®iÓm trao ®æi cè ®Þnh, th­êng kú, lµ sù ®ét ph¸ quan träng cña kinh tÕ hµng hãa vµo nÒn kinh tÕ khÐp kÝn phong kiÕn, cã t¸c dông thóc ®Èy s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ thñ c«ng nghiÖp ph¸t triÓn, thóc ®Èy sù ph©n c«ng lao ®éng x· héi, sù chuyªn m«n hãa trong s¶n xuÊt (5). Vµ “sù ph¸t triÓn m¹ng l­íi chî lµ b»ng chøng, lµ dÊu hiÖu cña sù ph¸t triÓn s¶n xuÊt vµ trao ®æi hµng hãa trong x· héi phong kiÕn” (6).

M¹ng l­íi chî tr­íc thêi M¹c

Tr­íc khi nhµ M¹c n¾m quyÒn ®iÒu hµnh ®Êt n­íc, ®· cã mét m¹ng l­íi chî lµng ®­îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn. §Õn thÕ kû XVI, c¸c chî ®ã tiÕp tôc ®­îc më réng vµ ph¸t triÓn h¬n n÷a.

ë Th¨ng Long - Hµ Néi, do nh÷ng nhu cÇu nhiÒu mÆt phôc vô cho cuéc chiÕn vµ ®êi sèng cña nh÷ng tÇng líp x· héi kh¸c nhau gia t¨ng, hµng hãa, tiÒn tÖ l­u th«ng, trao ®æi, nªn ®· thu hót mét khèi l­îng khæng lå c¸c thî thñ c«ng, th­¬ng nh©n tõ c¸c vïng n«ng th«n phô cËn vµ ngo¹i vi ®æ vÒ ®« thÞ, lËp nªn c¸c ph­êng chuyªn nghÒ vµ chuyªn mÆt hµng, nh­ c¸c ph­êng §«ng C¸c ®óc b¹c vµ b¸n ®å kim hoµn, ph­êng Th¸i Cùc nhuém ®iÒu, th«n Hµi T­îng ®ãng giÇy hµi, th«n T¶ Kh¸nh tiÖn ®å gç, th«n Ngò X· ®óc ®ång… Vµo c¸c phiªn chî chÝnh, mét sè l­îng khæng lå d©n quª ®· trµn vµo chiÕm lÜnh ®« thÞ, trao ®æi, bu«n b¸n (chñ yÕu lµ cung cÊp hµng hãa, vËt phÈm) víi ®« thÞ. Chî x­a nhÊt ë cöa thµnh Th¨ng Long lµ chî cöa T©y, cßn gäi lµ chî T©y Nhai, thµnh lËp tõ thêi Lý, ®Õn thÕ kû XVI ®­îc biÕt ®Õn víi tªn lµ Hoµng Hoa thÞ (chî Hoa vµng)…

Theo §«ng Ng¹c x· thÞ bi [Bia chî x· §«ng Ng¹c] th× cho ®Õn n¨m 1575, huyÖn Tõ Liªm, thuéc trÊn S¬n T©y, cã 10 chî thuéc ng¹ch chî thu thuÕ, tõ “triÒu tr­íc tr¶i ®Õn b¶n triÒu h»ng n¨m th­êng häp”. Riªng chî §«ng Ng¹c lµ “n¬i phån thÞnh ®Ö nhÊt S¬n T©y. Cña c¶i ®Õn ïn ïn, thuyÒn bÌ san s¸t. Ng­êi ta ®­îc vui víi c¸i vui Êy, lîi víi c¸i lîi Êy” (7).

HÇu hÕt c¸c lµng ë vïng ®ång b»ng ®Òu cã chî, nh÷ng chî vïng (lín) cã phiªn kÕ tiÕp nhau vµo nh÷ng ngµy lÎ, ch½n quanh n¨m, v× thÕ ng­êi d©n mét vïng cã thÓ ®i hÕt chî nµy ®Õn chî kh¸c. Ch¼ng h¹n nh­ (8):

ë B¾c Ninh cã c¸c chî: chî GiÇu, chî CÇu, chî D©u, chî Keo, chî Lín, chî Sñi, chî V¨n Giang, chî V©n... Theo gia ph¶ cña hä Ng« lµng Trang LiÖt, vµo ngµy 9 th¸ng giªng n¨m Hång §øc thø 22 (1491), ng­êi lµng §inh Vi vµ Phï Ninh ®i ch¬i chî GiÇu (lµng Phï L­u), v× cã t­ thï víi nhau tõ l©u nªn ®· ®uæi ®¸nh nhau ch¹y ®Õn c¹nh chïa §ång Lai. §iÒu nµy chøng tá, vµo cuèi thÕ kû XV, chî GiÇu ®· trë thµnh mét chî lín cña c¶ vïng. §×nh lµng chî GiÇu n»m ngay ë chî, ®­îc dùng vµo kho¶ng cuèi thÕ kû XVI, lµ mét ng«i ®×nh lín, næi tiÕng vÒ nghÖ thuËt ch¹m kh¾c, nh­ng còng lµ n¬i bu«n b¸n, tró ngô cña c¸c th­¬ng nh©n (9). Chïa Phï L­u n»m ngay c¹nh ®×nh, còng nh­ ®×nh, chïa cã quan hÖ mËt thiÕt víi chî. §iÒu ®¸ng chó ý h¬n lµ ë lµng chî GiÇu, héi chïa ngµy 9 th¸ng Giªng l¹i trïng vµo phiªn chî. Ng­êi ®i héi chïa còng lµ ng­êi ®i chî vµ ng­êi ®i bu«n b¸n còng ®ång thêi ®i héi chïa. HiÖn t­îng nµy muén nhÊt ®· cã tõ thÕ kû XV, nªn míi cã viÖc ®¸nh nhau ë chî GiÇu trong ngµy héi chïa mïng 9 th¸ng Giªng n¨m 1491.

ë Hµ §«ng cã chî B»ng, chî BÕn, chî Canh, chî Cao, chî Chu«ng, chî Cèng V¨n Tù, chî Dùc, chî §Çm, chî §×nh, chî §î, chî Ga, chî KÎ, chî La C¶, chî Lò, chî Mai LÜnh, chî Mç, chî Mü L©m, chî Phñ, chî Quang, chî Th¸ trªn, chî Th¸ d­íi, chî TÝa...;

ë H­ng Yªn cã c¸c chî B¹c, chî BÇu, chî B«ng, chî Dèc L·, chî §ä, chî MÔ, chî Nh­ Quúnh, chî ¤n X¸, chî Nh­, chî Thøa, chî Trung, chî Tr­¬ng, chî Xu«i...

Ngoµi c¸c chî ®Þa ph­¬ng, cßn cã nh÷ng lµng chuyªn vÒ “bu«n b¸n” nh­ lµng §a Ng­u ë H­ng Yªn chuyªn nghÒ bu«n thuèc b¾c; lµng B¸o §¸p chuyªn nghÒ bu«n l­ît....

M¹ng l­íi chî ®­îc më d­íi thêi M¹c

Bªn c¹nh nh÷ng chî cò ho¹t ®éng sÇm uÊt h¬n th× nhiÒu chî míi còng ®­îc thµnh lËp nh­: Chî NghÜa Trô (H­ng Yªn) më n¨m 1570, Chî La Phï (Hµ Néi) më n¨m 1575, Chî Phóc L©m (Hµ Néi) më n¨m 1589, Chî CÈm Viªn (VÜnh Phóc) më n¨m 1590… Th­êng c¸c chî ®­îc lËp ë nh÷ng chç giao th«ng thuËn tiÖn, cã ®­êng thñy (s«ng), cã ®­êng bé (cÇu)… Qua v¨n bia thêi M¹c cho thÊy, nhiÒu cÇu ®­îc lËp lªn g¾n víi chî.

Chî CÇu NguyÔn (ë H­ng Hµ, Th¸i B×nh) më l¹i n¨m 1530. Chî ®­îc më do s¾c lÖnh cña vua M¹c §¨ng Doanh. Qua bia NguyÔn kiÒu thÞ bi dùng n¨m §¹i ChÝnh thø 2 (1531) [®©y còng ®­îc coi lµ v¨n bia lËp chî cã niªn ®¹i sím nhÊt (10)] ë Th¸i B×nh, cho biÕt: chî CÇu NguyÔn ë x· Phóc H¶i, huyÖn Ngù Thiªn, vèn ®· cã tõ l©u... X­a më chî bªn s«ng ThÇn N«ng. Tr¶i qua nhiÒu triÒu ®¹i, tr­íc biÕn ®æi [cña khÝ hËu]... cÇu h­ háng. C¸c h­¬ng l·o quan viªn th«n tr­ëng giµ trÎ trong h­¬ng ta khëi c«ng x©y dùng l¹i tõ ngµy 27 th¸ng 2 n¨m Gi¸p Th©n, niªn hiÖu Thèng Nguyªn thø 3 (1524) triÒu tr­íc, ®Õn ngµy 29 th¸ng 3 th× hoµn thµnh, ®Æt tªn lµ CÇu NguyÔn. §Õn ngµy 15 th¸ng 3 n¨m Canh DÇn, niªn hiÖu §¹i ChÝnh nguyªn niªn (1530), nh©n cã tªn cÇu lµ cÇu NguyÔn mµ s¾c cho kh«i phôc l¹i chî cò.

TriÒu ®×nh nhµ M¹c kh«ng nh÷ng kh«ng “øc th­¬ng” nh­ mét sè v­¬ng triÒu kh¸c mµ cßn cã sù quan t©m nhÊt ®Þnh ®èi víi viÖc th«ng th­¬ng (11). Chñ tr­¬ng khuyÕn th­¬ng nµy cña nhµ M¹c rÊt ®­îc c¸c t«n thÊt ñng hé, biÓu hiÖn ë viÖc h­ng c«ng, quyªn gãp vµo c«ng viÖc x©y dùng chî míi, hay cÇu ®­êng míi cña hä. Theo Bia ký chïa Minh Phóc, x· CÈm Khª, huyÖn Tiªn L·ng (Thµnh phè H¶i Phßng), chî CÈm Khª ®­îc më nhê sù h­ng c«ng cña bµ Hoµng th¸i hËu hä Vò.

Giao th«ng ®i l¹i thuËn tiÖn còng lµ mét trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Ó chî lµng ph¸t triÓn. Qua v¨n bia, chóng ta ®­îc biÕt, d­íi thêi M¹c cã rÊt nhiÒu cÇu hoÆc lµ ®­îc kh«i phôc l¹i, hoÆc lµ ®­îc x©y dùng míi. Bia Tu phôc Mçi Nhu kiÒu bi ký (Bia ghi viÖc tu söa cÇu Mçi Nhu) cho biÕt ®Þa thÕ cÇu Mçi Nhu nh­ sau: “thÕ nói tô vÒ, ®­êng s¸ ch¹y qua, nh©n lùc th«ng suèt (…). CÇu nµy: phÝa ®«ng tõ bÕn B×nh L­¬ng vÒ ®é 5 dÆm, phÝa t©y ®Õn bÕn Th¸i C¶o 3 dÆm, phÝa nam ra bÕn T­ M¹i còng 3 dÆm, phÝa b¾c ®Õn bÕn Cæ Dòng, Nghiªm B¹ch 2 dÆm” (12). CÇu ®­îc dùng l¹i khiÕn cho “kÎ sÜ vÒ triÒu, n«ng phu ra ®ång, hµnh kh¸ch qua ®­êng, th­¬ng nh©n ®Õn chî, kh«ng ai kh«ng thÊy hÕt ®çi s­íng vui, tiÖn lîi”.

Ho¹t ®éng th­¬ng m¹i ®­îc hç trî b»ng m¹ng l­íi giao th«ng thñy, bé. NhiÒu tµi liÖu v¨n bia cæ ghi l¹i viÖc söa sang ®­êng s¸ vµ lµm cÇu, tu söa cÇu cña nhµ M¹c. Theo thèng kª cña NguyÔn Du Chi, cho thÊy cã 21 cÇu ®­îc dùng míi. VÒ chÊt liÖu, phÇn lín vÉn lµ cÇu gç nh­ng mét sè ®· ®­îc thay thÕ b»ng ®¸ nh­ cÇu ThuÇn §èng (1522), cÇu Thiªn §«ng (1585), cÇu Trïng Nghiªm (1587). §Æc biÖt lµ vïng Phï Minh (Phó Thä), vµo n¨m 1543, nh©n d©n ®· lµm 4 cÇu ®¸ ®Ó thay thÕ cho nh÷ng cÇu cò (13). Mét sè cÇu ®­îc lµm theo kiÓu “th­îng gia h¹ kiÒu”, cã m¸i phÝa trªn, võa lµ cÇu ®i l¹i, võa lµ n¬i tró ch©n t¹m thêi lóc m­a giã, còng lµ n¬i hãng m¸t, vµ kiªm lu«n c¶ qu¸n nhá b¸n hµng.

Bªn c¹nh viÖc dùng cÇu, nhµ M¹c cßn chó ý ®Õn viÖc lµm ®­êng, ®µo s«ng. Trªn ®­êng sè 18 (Qu¶ng Ninh) cßn dÊu vÕt nh÷ng ®o¹n ®­êng thêi kú nµy tõ Th¶o T©n qua rõng B·i Th¶o ch¹y ven s«ng Lôc Nam mµ nh©n d©n ®Þa ph­¬ng vÉn gäi lµ “®­êng nhµ M¹c, ®Çu voi, qu¸n SД. T¹i §«ng TriÒu (Qu¶ng Ninh) vµ Thñy Nguyªn (H¶i Phßng) cßn dÊu tÝch nh÷ng bÕn ®ãng thuyÒn cña nhµ M¹c (14), kªnh triÒu M¹c.

Chî bÕn, chî c¶ng

Vµo thêi M¹c, lo¹i h×nh chî bÕn, chî c¶ng rÊt ph¸t triÓn. Lo¹i h×nh chî nµy chñ yÕu ®­îc dùng lªn ë c¸c triÒn s«ng, c¶ng biÓn vµ th­êng g¾n víi mét hoÆc nhiÒu lµng nghÒ thñ c«ng xung quanh ®ã. §©y lµ n¬i bu«n b¸n tËp trung, thuyÒn bÌ ®i l¹i  tÊp nËp. C¸c th­¬ng c¶ng, cïng hÖ thèng m¹ng l­íi chî ven s«ng nµy ®· trë thµnh c¸c “®iÓm hÑn” th«ng lÖ cho kÎ b¸n ng­êi mua, trë thµnh “vïng tiÕp xóc më” cña c¸c luång giao l­u th­¬ng m¹i néi ®Þa vµ quèc tÕ (15). NguyÔn V¨n Kim cho r»ng: “Sù ph¸t triÓn cña hÖ thèng c¶ng s«ng ®· dÉn ®Õn sù chuyÓn dÞch mét bé phËn cña trung t©m mËu dÞch §µng Ngoµi tõ c¸c c¶ng biÓn vµo s©u trong ®Êt liÒn, tøc lµ vÒ gÇn víi Kinh ®« Th¨ng Long, c¸c vïng kinh tÕ vµ lµng nghÒ” (16).

Bµi ký trªn bia am V©n Thñy, cho biÕt, vµo ngµy mång 6 th¸ng 9 n¨m Sïng Khang thø 9 (1574), “Hoµng th¸i hËu hä Vò ®· mua 5 mÉu ruéng ë xø Ma C¶, x· §èc Hµnh huyÖn T©n Minh ®Ó h­ng t¹o chïa Minh Phóc, cÇu vµ chî cña x· CÈm Khª”. Chî cña x· CÈm Khª hay cßn gäi lµ chî tiÓu c¶ng Minh ThÞ (nay thuéc x· Toµn Th¾ng, huyÖn Tiªn L·ng, Tp. H¶i Phßng). T¹i th«n Minh ThÞ cã mét dßng s«ng cæ nèi Minh ThÞ víi dßng s«ng V¨n óc - mét con s«ng lín tiÖn lîi cho giao th«ng ®­êng thñy tõ biÓn vµo ®Êt liÒn, tõ ®Êt liÒn ®i ra biÓn. Qua ph©n tÝch vÒ c¸c dÊu tÝch vËt chÊt khu chî Minh ThÞ, nhãm t¸c gi¶ Ph¹m Quèc Qu©n vµ TrÇn Ph­¬ng ®· kh¼ng ®Þnh “®©y lµ khu chî, kh«ng chØ tiÕp nhËn s¶n phÈm trong n­íc, mµ c¶ s¶n phÈm cña n­íc ngoµi” (17). C¬ së ®Ó ®­a ra luËn cø Êy lµ c¸c chøng tÝch vËt chÊt tõ khai quËt kh¶o cæ häc kÕt hîp víi ®iÒu tra hiÖn tr­êng, kh¶o s¸t thùc tÕ, d­êng nh­ chØ thÊy ®å nguyªn lµnh, Ýt thÊy ®å vì, vµ kh«ng hÒ thÊy nh÷ng phÕ phÈm, chøng tá r»ng n¬i ®©y x­a kia kh«ng ph¶i lµ khu lß s¶n xuÊt gèm.

Xung quanh di tÝch chî vµ bÕn b·i Minh ThÞ, trong b¸n kÝnh 3km, cßn cã nhiÒu phè chî kh¸c mµ ®Þa danh hiÖn nay vÉn cßn l­u gi÷ nh­: chî §iÒn, phè Nhá, bÕn §é, phè §ç, phè Lç, phè MÌ, phè Trang, phè Kh¸ch. Theo NguyÔn V¨n S¬n “Toµn bé khu vùc nµy ®· lµ mét khu chî kÐo dµi Ýt nhÊt tõ cuèi thÕ kû XV, phån thÞnh trong kho¶ng thÕ kû XVI vµ bÞ suy tµn vµo kho¶ng thÕ kû XVII” (18).

Chî H¹ H«m thuéc x· Céng HiÒn, huyÖn VÜnh B¶o (H¶i Phßng) ®­îc biÕt ®Õn víi c©u ca: “Thø nhÊt Kinh kú, thø nh× H¹ H«m”. H¹ H«m x­a lµ tªn gäi cña c¶ vïng ®Êt mµ nay lµ c¸c th«n H¹ Am, Hµ D­¬ng vµ An Quý thuéc x· Céng HiÒn. Nã lµ m¹ch m¸u giao th«ng quan träng nèi gi÷a vïng ®Êt míi ven biÓn phÝa ®«ng víi c¸c trung t©m kinh tÕ, v¨n hãa, chÝnh trÞ trong n­íc thêi quèc gia §¹i ViÖt nh­ Phè HiÕn, Th¨ng Long, V¹n KiÕp. PhÝa b¾c Céng HiÒn lµ con s«ng ®µo Chanh D­¬ng tiÕp n­íc tõ s«ng Luéc ®æ ra biÓn Th¸i B×nh. S«ng ®µo B¹ch §µ nèi Hång Hãa víi s«ng Chanh D­¬ng dµi chõng 7km, chia ®«i x· Céng HiÒn. Bªn bê h÷u ng¹n lµ c¸c th«n Hµ D­¬ng vµ H¹ Am, t¶ ng¹n lµ ®Êt cña c¸c th«n An Quý - tiÓu c¶ng cæ n»m trªn s«ng ®µo B¹ch §µ nµy. Qua kÕt qu¶ khai quËt  kh¶o cæ häc cho thÊy, hiÖn vËt t¹i khu tiÓu c¶ng nµy chñ yÕu lµ c¸c m¶nh b¸t, ®Üa gèm víi nhiÒu lo¹i h×nh, kiÓu d¸ng, kÝch cì vµ lo¹i men kh¸c nhau. Nh÷ng ®å gèm nµy kh«ng ph¶i ®­îc s¶n xuÊt t¹i chç mµ mang tõ n¬i kh¸c ®Õn, t­¬ng tù nh÷ng ®å gèm ®· ph¸t hiÖn ë Chu §Ëu, Hîp LÔ (H¶i D­¬ng), B¸t Trµng (Hµ Néi)… §iÒu ®ã chøng tá n¬i ®©y lµ mét trong nh÷ng ®Þa ®iÓm tËp kÕt hµng hãa cña c¸c tÇu thuyÒn tr­íc khi ®Õn c¸c trung t©m bu«n b¸n, ®« thÞ quanh vïng (19).

Chî Kh¶ L­¬ng (x· Vò L©m, huyÖn Gia Kh¸nh, tØnh Ninh B×nh) ®­îc x©y dùng l¹i ë gÇn bÕn s«ng do nh©n d©n th«n Kh¶ L­¬ng vµ Vò L©m ®ãng gãp tiÒn cña. Bia T©n thÞ méc bi dùng n¨m Sïng Khang thø 8 (1573) ®· cho biÕt ®iÒu nµy.

Trªn ®Þa bµn Kinh ®« thø hai cña nhµ M¹c - D­¬ng Kinh (nay thuéc H¶i Phßng), h×nh thµnh mét sè chî vïng lín nh­ chî §Çm (Tiªn L·ng), chî Hµn (®­îc NguyÔn BØnh Khiªm nh¾c ®Õn trong bia qu¸n Trung T©n), chî B¸t X· (hay chî X·, lµ chî cña 8 x· vïng §å S¬n), chî H­¬ng thuéc huyÖn KiÕn Thôy; chî Tæng huyÖn Thñy Nguyªn; chî Ruån, chî Th¸i thuéc huyÖn An L·o; chî RÕ thuéc huyÖn An D­¬ng… Bªn c¹nh ®ã, c¸c phè bu«n b¸n sÇm uÊt còng ®­îc mäc lªn. Phè bu«n b¸n cña ng­êi ViÖt nh­ Phè Nhá, Phè §«, Phè MÌ…; phè bu«n b¸n cña ng­êi Hoa nh­ phè Kh¸ch Long M· bªn bê s«ng B¹ch §»ng, phè Kh¸ch Quang Phôc (nay ë x· Quang Phôc) bªn bê s«ng V¨n óc, vÒ sau ph¸t triÓn thµnh Phè Lå hay phè Hoµng Lå, mét c¶ng thÞ thu hót kh¸ch bu«n ng­êi Hµ Lan, Bå §µo Nha, Ph¸p, Ên §é… (20).

Chî chïa

§©y lµ lo¹i h×nh chî phæ biÕn d­íi thêi M¹c. Chî chïa hay cßn gäi lµ chî Tam b¶o, häp t¹i c¸c s©n, b·i c¹nh c¸c chïa vµ thu nhËp tõ chî ®­îc ®­a l¹i cho chïa qu¶n lý. Chî chïa cã mét ®Æc ©n lµ kh«ng ph¶i ®ãng thuÕ, thÕ nªn, cã nh÷ng n¬i kh«ng chÞu næi thuÕ cña nhµ n­íc ®· xin trë thµnh chî chïa. H×nh thøc chî Tam b¶o nµy ®Æc biÖt ph¸t triÓn në ré vµo thÕ kû XVII-XVIII (21).

Chî Tam b¶o ®­îc më ë tr­íc hoÆc c¹nh chïa, tr­íc hÕt cã lÏ lµ ®Ó phôc vô cho sinh ho¹t tÝn ng­ìng cña chïa, hoÆc còng cã thÓ do ®Þa thÕ cña nh÷ng ng«i chïa thuËn tiÖn cho viÖc më chî. Nh­ng cã mét ®iÒu lµ, nh÷ng ho¹t ®éng th­¬ng m¹i th­êng hay g¾n liÒn víi c¸c ho¹t ®éng tÝn ng­ìng. Nh÷ng ng­êi bu«n b¸n th­êng thµnh t©m lÔ ThÇn, PhËt vµ lµm c«ng ®øc ®Ó cÇu phóc léc, bu«n b¸n hanh th«ng. NhiÒu v¨n bia cho biÕt kh«ng Ýt ng­êi c«ng ®øc tu bæ chïa PhËt, còng ®ång thêi c«ng ®øc më mang chî.

Theo t­ liÖu v¨n bia do §inh Kh¾c Thu©n s­u tÇm vµ dÞch chó, chóng ta biÕt, vµo thêi M¹c, chî Tam b¶o ®­îc më ë mét sè n¬i nh­ sau:

Chî §¹i §ång (ë x· CÈm Viªn, huyÖn VÜnh L¹c, VÜnh Yªn) hay chî chïa §¹i §ång ®­îc më vµo n¨m 1590, niªn hiÖu H­ng TrÞ thø 3. Bia Trïng tu §¹i §ång am nhÞ tù thÞ ®×nh khª kiÒu bi cho biÕt: Nh©n dÞp §¹i sÜ CÇm Tuyªn cïng c¸c thiÖn tÝn trong lµng thuéc c¸c x· trong 8 phñ bá tiÒn söa l¹i th­îng ®iÖn, tØnh am vµ cæng tam quan chïa §¹i §ång, cßn lµm ®×nh, më chî, lµm cÇu tr­íc cöa chïa (22).

Chî Tam b¶o chïa Réc (23), hay cßn gäi lµ chî §Æng X¸, th«n §Æng X¸, x· Hoa ¢m, huyÖn S¬n Minh, phñ øng Thiªn (Hµ Néi) ®­îc më n¨m 1580. Chî Tø Kú (ë Tø Kú, H¶i D­¬ng) më n¨m 1542, bªn c¹nh chïa HuÖ V©n. Chî CÈm Khª (H¶i Phßng) më n¨m 1572, bªn c¹nh chïa Minh Phóc. Chî HËu Bæng (H¶i D­¬ng) më n¨m 1579, bªn c¹nh chïa Viªn Quang. Chî §µo X¸ (Hµ Néi) më n¨m 1590, bªn c¹nh chïa Cam Lé. Chî Hoa CÇu (MÜ Hµo, H­ng Yªn) më bªn c¹nh chïa H­ng Phóc. Chî Viªn D­¬ng më c¹nh qu¸n Viªn D­¬ng. Bia chïa Viªn Quang (Tu cÇu Viªn Quang kh¸m bi ký) cho biÕt: Chïa ®­îc dùng l¹i “bªn ph¶i tiÕp gi¸p chî to” (24).

Ngoµi c¸c lo¹i h×nh chî kÓ trªn, t¹i c¸c vïng tiÕp gi¸p gi÷a ch©u thæ s«ng Hång víi miÒn nói ®Òu h×nh thµnh c¸c chî ®Çu mèi nh­ chî Chò, Bè H¹ (B¾c Giang), §×nh C¶, Th¹ch ThÊt (Hµ T©y cò) hay chî BÕn (Hßa B×nh)… M¹ng l­íi chî nµy cung cÊp c¸c mÆt hµng cña nói rõng cho ®ång b»ng, vµ ng­îc l¹i thu mua nh÷ng mÆt hµng cña ®ång b»ng ®­a lªn miÒn nói. MÆt kh¸c, th«ng qua c¸c chî nµy, nhµ M¹c ®· thiÕt lËp mèi liªn hÖ th­êng xuyªn víi c­ d©n, hµo téc vïng biªn viÔn, víi Ai Lao vµ vïng V©n Nam, L­ìng Qu¶ng (Trung Quèc) (25).

Tõ chç lµ chî lµng, mét sè chî trë thµnh chî chung cña nhiÒu lµng, thËm chÝ c¶ vïng vµ thµnh nh÷ng lµng bu«n, nh­ chî Phï L­u trë thµnh lµng chî GiÇu - lµ chî cña c¶ tæng vµ c¶ vïng Tõ S¬n, chî HiÕn Nam (H­ng Yªn) trë thµnh thÞ tø Phè HiÕn, chî MÌ (H¶i Phßng) trë thµnh thÞ tø Domea… §iÒu nµy ph¶n ¸nh m¹nh mÏ nhÊt hiÖn tr¹ng ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng hãa vµo cuèi thÕ kû XVI - ®Çu thÕ kû XVII.

Thêi gian häp chî

§èi víi nh÷ng chî ®Þa ph­¬ng t­¬ng ®èi lín, häp thµnh tõng phiªn nhÊt ®Þnh, th­êng mét th¸ng häp 6 phiªn vµo ngµy ch½n hay lÎ, cø 4, 5, 6 ngµy míi häp mét phiªn. Ng­êi b¸n hay mua hµng kh«ng ë t¹i chî, chØ ®Õn ngµy phiªn chî míi tô häp l¹i ®Ó trao ®æi mua b¸n hµng hãa, hÕt phiªn th× l¹i gi¶i t¸n. Ngµy th­êng chî chØ lµ nh÷ng lÒu tranh bá trèng.

Mçi chî th­êng cã mét sè phiªn chÝnh, trung b×nh cø 6 phiªn mét th¸ng nh­ quy ®Þnh cña chî Phï Ninh: “Ngµy th­êng hai buæi s¸ng tèi, lóc cã lóc kh«ng, th¸ng 6 phiªn theo ngµy 3 ngµy 8 (tøc c¸c ngµy 3, 8, 13, 18, 23, 28). Ng­êi trong thiªn h¹ ®Õn ®©y ®Òu thÊy tiÖn lîi. Hµng hãa kh¾p n¬i tÊp nËp ®æ vÒ, mäi thø ®Òu rÊt phï hîp” (26). Nh÷ng quy ®Þnh nµy vÉn cßn gÆp ë c¸c chî lµng hiÖn nay.

Chî GiÇu (B¾c Ninh) mét th¸ng cã 6 phiªn chÝnh vµo nh÷ng ngµy 4 vµ 9 c¸c tuÇn trong th¸ng: “Chî GiÇu mét th¸ng s¸u phiªn/ Ai ¬i nªn nhí, ®õng quªn chî GiÇu”. Chî GiÇu häp víi 5 chî lín kh¸c trong vïng ®ång b»ng xø B¾c t¹o thµnh mét chu kú bu«n b¸n khÐp kÝn, theo ©m lÞch, ngµy nµo còng cã chî:

- Chî Nói (Gia L­¬ng) häp vµo c¸c ngµy 1, 6

- Chî Chê (Yªn Phong) häp vµo c¸c ngµy 2, 7

- Chî Lim (Tiªn S¬n) häp vµo c¸c ngµy 3, 8

- Chî GiÇu (Tiªn S¬n) häp vµo c¸c ngµy 4, 9

- Chî V©n (QuÕ Vâ) häp vµo c¸c ngµy 5, 10

ë vïng ThuËn Hãa trong thêi nhµ M¹c qu¶n lý, ho¹t ®éng bu«n b¸n còng diÔn ra kh¸ s«i næi. D­¬ng V¨n An trong s¸ch ¤ ch©u cËn lôc ghi l¹i: “Chî ThÕ L¹i (Thõa Thiªn - HuÕ) b¾t ®Çu häp tõ gµ g¸y, ®Õn gi÷a tr­a vÉn ®«ng. LÒu hµng la liÖt, qu¸n x¸ däc ngang… gåm ®ñ hµng Nam B¾c…” (27).

HiÖn t­îng “tranh ®o¹t ngµy häp chî”

Vµo cuèi thÕ kû XVI, nhu cÇu trao ®æi th«ng th­¬ng ngµy cµng ph¸t triÓn m¹nh, khiÕn cho chî mäc lªn kh¾p c¸c lµng, v× thÕ lµng nä häp chî trïng ngµy víi lµng kia, khiÕn hiÖn t­îng “tranh ®o¹t ngµy häp chî” diÔn ra phæ biÕn. HiÖn t­îng Êy, khiÕn cho LÖ lËp chî trong Hång §øc thiÖn chÝnh th­, bé luËt d©n sù ®­îc thi hµnh d­íi thêi Lª - M¹c, ph¶i quy ®Þnh râ: N¬i nµo kh«ng cã chî th× cã thÓ ®­îc lËp thªm chî, còng quy ®Þnh c¶ ngµy häp chî ph¶i so le nhau, kh«ng ®­îc trïng víi ngµy häp phiªn chî cò. “Trong d©n gian, hÔ cã d©n lµ cã chî, chî lµ ®Ó giao l­u hµng hãa trong thiªn h¹, ph¸t triÓn viÖc giao dÞch, lµm cho tháa m·n mong muèn cña con ng­êi... X· nµo ®· lËp chî tõ tr­íc kh«ng ®­îc cÊm chî ®Ó lËp c¸i kh¸c khiÕn cho ®­êng th«ng th­¬ng bÞ ng¨n chÆn mét c¸ch v« lý. NÕu nh­ x· nµo sau nµy cã nhu cÇu bu«n b¸n, míi b¾t ®Çu më chî th× kh«ng ®­îc trïng víi phiªn chÝnh cña c¸c lµng kh¸c, hoÆc tr­íc ngµy phiªn cña lµng kh¸c ®Ó chÆn mèi cña th­¬ng kh¸ch. NÕu muèn më chî th× ph¶i c¸ch 1 ngµy sau ngµy phiªn chî cò th× ®­îc, nÕu më tr­íc 1 ngµy hoÆc sau 1 ngµy so víi chî cò ®Ó tranh mèi, kh«ng tu©n theo lÖ cæ mµ muèn cÊm ®o¸n ®Ó chiÕm lîi riªng th× tïy theo nÆng nhÑ mµ xö téi” (28).

Mét trong nh÷ng sù kiÖn “tranh ®o¹t ngµy häp chî” ®­îc ghi l¹i trong Bia chî x· §«ng Ng¹c [1575] nh­ sau (29): “Vµo ngµy 26 th¸ng ba niªn hiÖu Sïng Khang thø 8 (1573), ng­êi x· Thôy H­¬ng më chî häp riªng, ®µo hµo ®¾p lòy, g©y hÊn tranh giµnh. C¸c viªn nh©n b¶n x· ®em sù viÖc c¸o lªn hai ty Thõa HiÕn xin cøu xÐt. Nguyªn nh©n cña viÖc tranh giµnh Êy lµ viÖc hai x· §«ng Ng¹c vµ Thôy H­¬ng kiÖn nhau vÒ ng¹ch chî.

C¸c quan quý nha lµ Tham chÝnh Vò TÞnh vµ HiÕn s¸t NguyÔn Thanh TÜnh ®· lµm ®Çy ®ñ v¨n b¶n nghÞ xö kh¸m xÐt tr¶ vÒ. Niªn hiÖu Sïng Khang thø 9 (1574), ngµy 12 th¸ng 5, c¸c quan Thõa ty lµ Thõa Tuyªn sø NguyÔn Uyªn vµ HiÕn s¸t V­¬ng B¹t Tôy l¹i kh¸m xÐt, vÏ b¶n ®å, lµm ®Çy ®ñ v¨n b¶n ®Ó t©u lªn lµ ®· v©ng lÖnh kh¸m xÐt, tr¶ l¹i ng¹ch cò cho chî x·. V¨n b¶n nµy ®· tiÕp tôc kh¸m xÐt, tham chiÕu nguyªn do viÖc hai x· §«ng Ng¹c vµ Thôy H­¬ng kiÖn nhau vÒ ng¹ch chî.

Trong Thiªn Nam d­ h¹ cho biÕt, §«ng Ng¹c nguyªn cã ng¹ch chî mµ Thôy H­¬ng kh«ng cã. Quan huyÖn khai §«ng Ng¹c cã häp chî nép thuÕ cßn Thôy H­¬ng kh«ng cã häp chî nép thuÕ. Tuy sæ s¸ch lµ cÇn nh­ng còng ch­a thÓ tin t­ëng hoµn toµn. V¶ l¹i lêi khai cña x· Thôy H­¬ng ®· viÕt lµ chî Cam, l¹i viÕt lµ chî Tr¸i vµ ®Õn niªn hiÖu Sïng Khang thø 8 míi b¸o viÖc häp chî. Tuy Thiªn Nam d­ h¹ cã ®Ò cËp ®Õn chî Tr¸i nh­ng kh«ng biÕt lµ thuéc x· nµo. H¬n n÷a ®· qua nhiÒu n¨m x· Thôy H­¬ng ch­a tõng häp chî, chØ lµ khÈu thuyÕt m¬ hå, kh«ng cã b»ng cí. §ång thêi, tra tiÒn lÖ, hoÆc mét lµng cho ®Æt mét chî, hoÆc 3 lµng ®Æt mét chî, kh«ng cho tù ý häp chî, sî d©n cã bông tranh giµnh”.

Sau khi tra xÐt, c¸c quan Tri huyÖn huyÖn Tõ Liªm - NguyÔn Duy Do·n, HuyÖn thõa NguyÔn B¸ TÓ cho r»ng, v× hai x· §«ng Ng¹c vµ Thôy H­¬ng vèn liÒn nhau, nh­ng x· §«ng Ng¹c vèn cã ng¹ch chî tõ tr­íc, nªn cho x· §«ng Ng¹c trë l¹i häp chî nh­ th­êng ®Ó d©n chî ®­îc tiÖn mua b¸n, cßn x· Thôy H­¬ng kh«ng cã ng¹ch chî, nªn ph¶i dõng häp chî.

Qua ph¶n ¸nh cña v¨n bia chî x· §«ng Ng¹c cho thÊy, v× sù giao l­u, trao ®æi hµng hãa ë chî ngµy cµng nhiÒu, nªn mèi lîi thu vÒ tõ chî ngµy cµng lín, khiÕn cho §«ng Ng¹c trë thµnh mét lµng giµu cã næi tiÕng. Hai x· Thôy H­¬ng (lµng ChÌm) vµ §«ng Ng¹c (lµng VÏ) l¹i ë c¹nh nhau, nªn ®Òu muèn chiÕm ®­îc mèi lîi tõ chî ®ã lµ thu thuÕ chî. §©y chÝnh lµ nguyªn nh©n s©u xa dÉn ®Õn sù “tranh ®o¹t ngµy häp chî” gi÷a hai x·.

Chî x· §«ng Ng¹c, cßn gäi lµ chî VÏ [gäi theo tªn N«m cña lµng]. Chî n»m s¸t bÕn s«ng Hång, víi ph­¬ng tiÖn giao th«ng thêi x­a chñ yÕu b»ng ®­êng thñy, mµ bÕn VÏ lµ mét bÕn s«ng kh¸ gÇn Th¨ng Long, lµ n¬i rÊt thuËn tiÖn cho hµng hãa tËp trung vÒ. Vµo phiªn chî, c¸c bÌ gç, m©y song, tre nøa, n©u vá, tr©u bß... tõ miÒn ng­îc xu«i vÒ. M¾m muèi, c¸ t«m... tõ miÒn biÓn ng­îc lªn. VÒ sù sÇm uÊt cña chî, s¸ch §«ng Ng¹c x· tËp biªn (30)  cho biÕt: chî häp mét th¸ng 6 phiªn vµo c¸c ngµy 2 vµ 7 (tøc mïng 2, mïng 7, 12, 17, 22, 27). Thêi cæ chî häp ë khu ®Êt bªn ngoµi xãm Hµng Quang ra m·i ¸p bê s«ng nªn th­êng gäi lµ “trªn lµng d­íi chî”. Cßn xãm Hµng Quang th× nh­ mét con phè bu«n b¸n, hai bªn lµ 2 d·y cöa hµng chuyªn b¸n quang g¸nh vµ vËt liÖu nh­ m©y song chÎ s½n dïng lµm quang g¸nh. VÒ sau do n­íc s«ng h»ng n¨m lµm xãi lë bÕn, ng­êi ta ph¶i häp tõ dèc chî Lôa qua BÕn Ngù ®Õn Hµng Quang vµ chî cò míi ®ñ chç ®Ó ng­êi ®i l¹i mua b¸n. Råi ®Ó thuËn tiÖn h¬n, ng­êi ta dêi chî lªn ®Çu lµng, trªn mét khu ®Êt réng, tr­íc mÆt gi¸p ®­êng ®ª, ®»ng sau gi¸p chïa C¶. Trªn bÕn d­íi thuyÒn nªn sù bu«n b¸n rÊt sÇm uÊt. Chî khi míi më cã lµm hai c¸i cÇu g¹ch lîp ngãi rÊt dµi. L¹i cã c¶ cÇu “quan c­” ®Ó c¸c vÞ H­¬ng héi ®Õn xem t×nh h×nh bu«n b¸n. Xung quanh chî cã trång nhiÒu c©y bµng cho bãng m¸t.

Nh­ vËy, qua hiÖn t­îng “tranh giµnh ngµy häp chî” nµy cho thÊy sù ph¸t triÓn lín m¹nh h¬n cña m¹ng l­íi chî, hay lµ nhu cÇu trao ®æi hµng hãa trong nh©n d©n ngµy cµng cao. Nh­ng mÆt kh¸c, chî chÝnh lµ mét nguån lîi thu nhËp cho ®Þa ph­¬ng, lµng x· nµo cã chî lµ cã quyÒn thu thuÕ vµ cã quyÒn miÔn thuÕ chî, ®ång thêi, h»ng n¨m lµng x· cã chî còng ph¶i nép cho Nhµ n­íc mét kho¶n tiÒn thuÕ nhÊt ®Þnh. §iÒu nµy liªn quan ®Õn mét ®iÓm quan träng lµ quyÒn së h÷u chî lµng.

Khi nãi ®Õn quyÒn së h÷u ®èi víi chî, cã nghÜa lµ nãi ®Õn quyÒn h­ëng dông nh÷ng lîi léc, th«ng th­êng lµ nh÷ng mãn tiÒn thuÕ thu vµo tõ c¸c lo¹i hµng hãa ®em ra chî b¸n. Chî cµng lín, cµng nhiÒu hµng hãa trao ®æi th× mèi lîi cµng lín. LÖ cÊm ®­îc ®Ò ra n¨m 1660 ®êi vua Lª ThÇn T«ng quy ®Þnh râ: “cÊm kh«ng ®­îc lÊy tiÒn thuÕ chî, thuÕ ®ß qu¸ lÖ. Chî ë c¸c xø th× cã chî ®· cã lÖnh cÊp cho viªn nµo ®­îc lÊy tiÒn cña ng­êi b¸n, tr©u bß mçi con lµ 10 ®ång tiÒn quý, lîn mçi con lµ 2 ®ång tiÒn quý. C¸c mãn hµng kh¸c nhau th× cø mçi tiÒn lÊy 1 ®ång (...). C¸c chî kh«ng cã lÖ ng¹ch th× kh«ng ®­îc ®ßi tiÒn thuÕ. Cho huyÖn quan h»ng n¨m sai thuéc l¹i ®i kiÓm so¸t, thÊy ai tr¸i lÖnh b¾t gi¶i nép ®Ó trÞ téi” (31).

C¸c lo¹i hµng hãa trao ®æi

Sù ph¸t triÓn cña thñ c«ng nghiÖp cµng thóc ®Èy th­¬ng m¹i ph¸t triÓn. Vµo thêi M¹c, ®· h×nh thµnh mét m¹ng l­íi liªn kÕt gi÷a miÒn xu«i vµ miÒn ng­îc, gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ, gi÷a c¸c lµng nghÒ thñ c«ng víi c¸c c¶ng thÞ (32). T¹i c¸c chî lµng, ngoµi c¸c mÆt hµng n«ng nghiÖp vµ ®å gia dông chñ yÕu phôc vô cho nh©n d©n t¹i chç, th× c¸c mÆt hµng nh­ v¶i vãc, t¬ lôa, gÊm, b¹c, thuèc b¾c, gèm sø, hµng dÖt cãi, d­îc liÖu… l¹i chñ yÕu phôc vô c¸c kh¸ch bu«n tõ n¬i kh¸c ®Õn, trong ®ã gåm c¶ nh÷ng ng­êi n­íc ngoµi. Kh¸ch bu«n mang theo c¸c mÆt hµng tiªu dïng xa xØ phÈm ®Ó trao ®æi l¹i. Chî Béc §éng th­êng ngµy lµ n¬i “tô héi tµi vËt trong thiªn h¹”; chî Phï Ninh (hay chî Ninh HiÖp) “hµng hãa kh¾p n¬i tÊp nËp ®æ vÒ”, trong ®ã chñ yÕu lµ v¶i vãc vµ thuèc b¾c; chî §Æng X¸ “lµ mét khu hµng hãa sÇm uÊt”, cßn t¹i chî VÏ th× “B¸n ®ñ thø, th­îng vµng h¹ c¸m ch¶ thiÕu thø g×. Suèt tõ chî ®Õn cæng c¸i Ngâ §«ng, bÒ dµi ­íc mét c©y sè, hai bªn ®­êng ®ª ®Òu cã c¸c cöa hµng bu«n b¸n. L¸i tr©u l¸i bß kÐo ®Õn ®«ng ®óc, nh÷ng c¸nh bÌ vÒ ®Ëu ®Çy s«ng. KÎ mua ng­êi b¸n tÝu tÝt vui vÎ...” (33)…

Mét s¶n phÈm mang tÝnh th­¬ng m¹i cao vµ ®Ó l¹i dÊu Ên ®Ëm nÐt trong quan hÖ giao th­¬ng thêi kú nµy lµ gèm sø. KÕt qu¶ kh¶o cæ häc cho thÊy, t¹i c¸c di tÝch chî lµng, chî bÕn thêi M¹c ®· t×m l¹i ®­îc nhiÒu hiÖn vËt gèm sø, ®Æc biÖt lµ s¶n phÈm gèm sø Chu §Ëu vµ B¸t Trµng. Kh¶o s¸t c¸c trung t©m s¶n xuÊt gèm sø, t×m hiÓu ho¹t ®éng cña c¸c c¶ng, bÕn s«ng tõ vïng B¾c Ninh, H¶i D­¬ng, H­ng Yªn, H¶i Phßng… cho ®Õn Yªn H­ng, Mãng C¸i, V©n §ån (Qu¶ng Ninh)… ®©u ®©u còng thÊy xuÊt lé c¸c b·i “sµnh M¹c”, “gèm M¹c” (34). Chî Gèm lµng Cò trªn ®¶o C¸t Bµ (H¶i Phßng) vèn lµ “mét bÕn thuyÒn cæ, trong ®ã mét mÆt hµng quan träng ®­îc trao ®æi ë ®©y lµ gèm hoa lam” (35).

Ng­êi Hoa ë Phè HiÕn - chî HiÕn, chñ yÕu lµm nghÒ y, b¸n thuèc b¾c, v¶i vãc, mËt, h­¬ng... Còng cã mét vµi c¬ së thu mua t¬ lôa cho hai, ba phó th­¬ng chuyªn dong thuyÒn sang bu«n b¸n víi NhËt B¶n. Trong khi ®ã, ho¹t ®éng thñ c«ng nghiÖp chñ yÕu n»m trong tay ng­êi ViÖt.

William Dampier ®· m« t¶ kü l­ìng c¸c s¶n vËt hµng hãa bµy b¸n trong c¸c chî xung quanh Phè HiÕn vµ c¸c chî trªn ®­êng lªn Th¨ng Long - KÎ Chî. ¤ng viÕt: “C¸c chî nµy b¸n nhiÒu g¹o (vèn lµ thøc ¨n chÝnh cña hä, nhÊt lµ víi ®¸m d©n nghÌo) h¬n lµ thÞt hoÆc c¸. Tuy nhiªn, ng­êi ta vÉn thÊy ë c¸c khu chî nµy rÊt nhiÒu lîn s÷a, vÞt, gµ vµ v« sè trøng, c¸c lo¹i c¸ tõ to ®Õn bÐ, t­¬i hoÆc muèi mÆn, balachaun (m¾m t«m) vµ nuke-mum (n­íc m¾m) vµ ®ñ mäi thø rau cá, cñ rÔ vµ qu¶” (36). Dampier cßn trùc tiÕp “®i chî” ë mét chî c¹nh c¸i th¸p nhá, nh­ng “®©y lµ mét chî kh¸ lín”, mµ ë ®Êy “phÇn lín lµ ®µn «ng vµ c¸c cËu bД, “rÊt nhiÒu thÞt bµy trªn gi¸ c¸ch kh«ng xa c¸i th¸p lµ bao” “¸ng chõng kho¶ng 60 con”, “thÞt vµ hoa qu¶ ®­îc bµy theo d·y riªng”, “nh÷ng sät cam qu¶ chÝn ®Ñp - ®Ñp nhÊt t«i tõng thÊy - vµ sè l­îng th× nhiÒu ®Õn nçi cßn nhiÒu h¬n tæng sè cam t«i tõng nh×n thÊy trong toµn bé thêi gian l­u l¹i §µng Ngoµi” (37). MÆc dï nh÷ng ghi chÐp cña Dampier lµ cuèi thÕ kû XVII, nh­ng t«i cho r»ng, ®©y còng chÝnh lµ nh÷ng mÆt hµng lu«n ®­îc trao ®æi, mua b¸n t¹i c¸c chî lµng ë thÕ kû XVI - thêi kú nhµ M¹c.

T¹i vïng trung du vµ vïng nói, mËt ®é chî th­a h¬n. Hµng hãa chÝnh ë ®©y lµ l©m thæ s¶n, mäi ng­êi mang ®Õn b¸n hoÆc ®æi lÊy nhu yÕu phÈm tõ miÒn xu«i. Míi ®©y, kh¶o cæ häc ®· t×m ®­îc mét kho lín gèm men mµu ë Lôc Yªn (Yªn B¸i), cho thÊy tõ c¸c thÕ kû XIII - XVI, Lôc Yªn nãi riªng vµ vïng nói T©y B¾c nãi chung lµ thÞ tr­êng gèm néi ®Þa tiªu thô kh¸ nhiÒu c¸c s¶n phÈm gèm cña c¸c lß gèm ë vïng xu«i. ThÞ tr­êng nµy ®Æc biÖt ph¸t triÓn m¹nh vµo c¸c thÕ kû XV - XVI, thÓ hiÖn trªn sè l­îng lín gèm ph¸t hiÖn thuéc giai ®o¹n nµy cã xuÊt xø tõ c¸c lß gèm vïng H¶i D­¬ng (38).

H×nh thøc trao ®æi

Ng­êi ta trao ®æi mua b¸n ë c¸c chî b»ng tiÒn kim lo¹i do nhµ n­íc ®óc, tiÒn ®ång, kÏm, buéc vµo tõng x©u chuçi. Vµo thêi kú nµy, c¶ Nam triÒu (nhµ Lª) vµ B¾c triÒu (nhµ M¹c) ®Òu cho ®óc tiÒn ®Ó l­u hµnh trong vïng m×nh qu¶n lý, do vËy cã hiÖn t­îng nhiÒu lo¹i tiÒn cïng l­u hµnh trong x· héi. Tuy nhiªn, theo §ç V¨n Ninh, viÖc tiªu tiÒn trong nh©n d©n, kÓ c¶ trong chÝnh quyÒn thèng trÞ, còng cã hiÖn t­îng cùc kú “dÔ tÝnh”. Ng­êi ta vui lßng coi bÊt cø mét ®ång tiÒn trßn lç vu«ng nµo cã in ch÷ trªn ®ã lµ ®ång tiÒn hîp ph¸p. Kh¶o cæ häc ®· gÆp kh«ng Ýt nh÷ng ®ång tiÒn mang niªn hiÖu vua Lª ®­îc cÊt gi÷ trong di chØ thuéc thêi M¹c (39).

D­íi thêi M¹c, cã nh÷ng lo¹i tiÒn sau:

Thêi M¹c §¨ng Dung ®· cho ®óc tiÒn ®ång vµ tiÒn kÏm pha s¾t, “ban hµnh c¸c xø trong n­íc ®Ó th«ng dông” (40) vµo n¨m 1528. Cã 2 lo¹i tiÒn Minh §øc th«ng b¶o vµ Minh §øc nguyªn b¶o.

Thêi M¹c §¨ng Doanh cã lo¹i tiÒn §¹i ChÝnh th«ng b¶o.

Thêi M¹c Phóc H¶i cã tiÒn Qu¶ng Hßa th«ng b¶o.

Thêi M¹c Phóc Nguyªn cã tiÒn: VÜnh §Þnh th«ng b¶o vµ Quang B¶o th«ng b¶o.

3. Sù chuyÓn m×nh tõ mét chî lµng thµnh mét ®« thÞ bu«n b¸n lín hay sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng hãa thêi M¹c

Xem xÐt tõ mét chî lµng ®iÓn h×nh, qua ®ã cã thÓ thÊy sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng hãa thêi nhµ M¹c: Chî HiÕn (HiÕn thÞ), hay cßn ®­îc gäi víi c¸c tªn kh¸c nh­ dinh HiÕn (HiÕn doanh), chî dinh HiÕn (HiÕn doanh thÞ), phè HiÕn, phè Thiªn TriÒu, Hiªn Néi, V¹n Lai triÒu.

§« thÞ Phè HiÕn cña thÕ kû XVII-XVIII ®­îc ph¸t triÓn trªn cèt lâi cña chî HiÕn. Tr­¬ng H÷u Quýnh, trong bµi Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña Phè HiÕn ®· kh¼ng ®Þnh: “Ban ®Çu Phè HiÕn chØ lµ mét ng«i chî, n¬i trao ®æi c¸c s¶n phÈm thñ c«ng, n«ng nghiÖp vµ mét sè hµng hãa Trung Quèc. Do vÞ trÝ gi¸p s«ng Hång, thuËn ®­êng xu«i VÞ Hoµng (Nam §Þnh) vµ lªn Kinh Kú (Th¨ng Long - Hµ Néi), HiÕn sím trë thµnh chî kiªm bÕn c¶ng, n¬i tô tËp c¸c thuyÒn bu«n cña ng­êi Hoa vµ ng­êi ViÖt. Vµ cho ®Õn cuèi thÕ kû XVI - ®Çu XVII, HiÕn trë thµnh mét thÞ trÊn ®«ng vui v× võa lµ n¬i ®ç thuyÒn cña kh¸ch th­¬ng, cã chî, cã ph­êng, võa lµ lÞ së cña trÊn S¬n Nam” (41).

Bia chïa Thiªn øng dùng n¨m VÜnh Té thø 7 (1625) cho biÕt: “Nh©n Dôc, Hoa D­¬ng, HiÕn thÞ thËp ph­êng”, cã nghÜa lµ: Nh©n Dôc, Hoa D­¬ng vµ chî HiÕn cã 10 ph­êng. Th«ng tin nµy cho biÕt, tr­íc khi ng­êi Hµ Lan ®Õn ®Æt th­¬ng ®iÕm ë ®©y n¨m 1637, th× Phè HiÕn ®· cã tæ chøc ph­êng vµ ®· cã ®Õn 10 ph­êng. §iÒu nµy còng phï hîp víi th«ng tin cña G.Dumoutier, cho r»ng: víi viÖc th­¬ng nh©n Hµ Lan ®Æt th­¬ng ®iÕm ë ®©y vµo n¨m 1637, Phè HiÕn ®· ra ®êi (42).

Theo c¸c b¶n ®å cæ cña ng­êi Bå §µo Nha (kh«ng râ tªn) in n¨m 1580, cña Van langren in n¨m 1595, cña Mercator in n¨m 1613 vµ cña Jean Janson n¨m 1638, trªn ®iÓm Phè HiÕn, bªn bê s«ng Hång ®Òu cã tªn mét ®« thÞ mang tªn Quichenhu hay Quibenhu. Cã thÓ dù ®o¸n r»ng ®ã lµ KÎ HiÕn (43). Nh­ vËy, Phè HiÕn ®· næi danh tõ nöa sau thÕ kû XVI. Còng cÇn nãi thªm r»ng ë c¸c b¶n ®å trªn, Th¨ng Long ®­îc gäi lµ Cochinchina vµ trªn b¶n ®å Robert n¨m 1717, ë ®Þa ®iÓm Quibenhu xuÊt hiÖn tªn Hean.

Nh­ vËy, cã nghÜa lµ Phè HiÕn ®· ra ®êi vµ phån thÞnh tõ tr­íc n¨m 1625. VËy Phè HiÕn ra ®êi tõ khi nµo?

B¾t ®Çu tõ viÖc gi¶i nghÜa tõ HiÕn trong tõ Phè HiÕn, hay HiÕn Nam, chóng ta thÊy, tªn Phè HiÕn nµy kh«ng b¾t nguån tõ tªn mét ng­êi hay mét ®Þa danh nµo ë ®Þa ph­¬ng, theo Tr­¬ng H÷u Quýnh, th× nã ph¶i liªn quan ®Õn mét tæ chøc hay mét c¬ quan hµnh chÝnh nµo ®ã ®­¬ng thêi. Theo bia chïa Chu«ng, dùng n¨m VÜnh ThÞnh thø 7 (1711) vµ c¸c t¸c gi¶ Kh©m ®Þnh ViÖt sö th«ng gi¸m c­¬ng môc, §¹i Nam nhÊt thèng chÝ, Phè HiÕn tøc lµ HiÕn doanh, n¬i ®Æt dinh thù cña ty HiÕn s¸t sø, mét c¬ quan cÊp tØnh chuyªn viÖc kiÓm so¸t, thanh tra quan l¹i vµ th¨m hái cuéc sèng cña nh©n d©n ®Þa ph­¬ng. HiÕn doanh “v× lµ lÞ së cña ty HiÕn s¸t sø S¬n Nam ®êi Lª (s¬) nªn cã tªn gäi nh­ vËy”.   

Ng­îc dßng thêi gian vÒ tr­íc, vµo cuèi thÕ kû XIII, cã mét nhãm ng­êi Tèng l¸nh n¹n Nguyªn x©m l­îc, ®· ch¹y vµo bê biÓn n­íc ta, ®­îc vua TrÇn cho c­ tró ë d¶i ®Êt båi réng, bªn bê s«ng Hång, mét ®Þa ®iÓm ë phÝa ®«ng nam Thµnh phè H­ng Yªn b©y giê, ch¼ng bao l©u sau ph¸t triÓn thµnh th«n Hoa D­¬ng. Sù ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt vµ trao ®æi ngµy cµng t¨ng ®· dÉn ®Õn sù ra ®êi cña ng«i chî vµ mét bÕn thuyÒn cña kh¸ch Trung Quèc. N¨m 1471, vua Lª Th¸nh T«ng ®Æt 12 ty HiÕn s¸t ë 12 xø Thõa tuyªn. Cã lÏ lÞ së ë xø S¬n Nam ®· ®­îc ®Æt ë trªn vïng ®Êt Hoa D­¬ng nµy. Râ rµng lµ, sù thiÕt lËp hai ty Dinh Thõa ty vµ HiÕn ty, kÐo theo mét bé m¸y quan l¹i cïng mét ®¹o qu©n ®«ng ®¶o võa n©ng cao vÞ trÝ cña ®Þa ph­¬ng võa t¨ng nhu cÇu tiªu dïng. Chî lµng x­a ®­îc n©ng cÊp vµ cã lÏ kh«ng Ýt l©u sau ngµy ban lÖnh lËp chî n¨m 1474, nã mang tªn chî HiÕn, t­¬ng xøng víi quy m« míi cña nã.

S¸ch §¹i Nam nhÊt thèng chÝ chÐp: “Cung cò HiÕn Nam: ë ®Þa phËn x· Nh©n Dôc, huyÖn Kim §éng, lµ lÞ së trÊn S¬n Nam ®êi Lª, phµm ng­êi n­íc ngoµi ®Õn bu«n b¸n th× tô tËp ë ®©y, gäi lµ V¹n Lai triÒu, phong vËt phån thÞnh, nhµ ngãi nh­ b¸t óp. §¹i ®« héi ë B¾c Kú chØ cã Th¨ng Long vµ ®©y mµ th«i, cho nªn míi cã c©u “Thø nhÊt Kinh Kú, thø nh× Phè HiÕn” (44).

VËy vÞ trÝ cña V¹n Lai triÒu ë ®©u? HiÖn nay, trªn ®Êt Phè HiÕn cò kh«ng cßn dÊu vÕt nµo cña V¹n Lai triÒu. Nh­ng c¸ch ®ã kho¶ng 4km, trªn ®Þa phËn x· XÝch §»ng, cã tªn chî V¹n. Theo nh©n d©n truyÒn l¹i, tõ xa x­a, ®©y lµ phè chî rÊt vui, n»m ngay bªn s«ng. D©n gian cã c©u:

Tr¨m c¶nh ngh×n c¶nh

Kh«ng b»ng bÕn L·nh, ®ß M©y (45).

Sù tån t¹i cña chî V¹n ®­îc chøng thùc b»ng ®Òn thê bµ hµng n­íc hiÖn cßn ë th«n XÝch §»ng. Theo nh©n d©n truyÒn l¹i, bµ hµng n­íc chØ b¸n n­íc cho kh¸ch hµng giµu ®Õn øc, v¹n. Khi chÕt, th× bµ ®em tiÒn mua hËu ®Ó ®­îc thê cóng ë lµng. Tr­¬ng H÷u Quýnh vµ §Æng ChÝ UyÓn sau khi ph©n tÝch tõ c¸c nguån tµi liÖu trong sö s¸ch cho ®Õn c¸c truyÒn ng«n, v¨n hãa d©n gian, còng nh­ thùc ®Þa, ®· ®i ®Õn kÕt luËn: “®Êt V¹n Lai triÒu x­a chÝnh lµ bÕn chî V¹n nµy” (46).

Nh­ vËy lµ, Phè HiÕn hay chî HiÕn ®· ph¸t triÓn tõ tr­íc khi ng­êi ph­¬ng T©y vµo bu«n b¸n, chøng tá nÒn kinh tÕ hµng hãa ë n­íc ta ®· ph¸t triÓn kh¸ sím vµ trong mét chõng mùc nµo ®ã, cã thÓ lµm c¬ së ®Ó tiÕp thu nh÷ng yÕu tè míi tõ bªn ngoµi. Phè HiÕn lµ mét ®« thÞ cã c¶ hai chøc n¨ng võa lµ trung t©m xuÊt khÈu, võa lµ mét ®« thÞ th­¬ng m¹i néi ®Þa, phôc vô nhu cÇu trao ®æi gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ trong n­íc (47). Bia Anh Linh v­¬ng ®· cho biÕt sù cã mÆt cña h¬n 50 ®Þa ph­¬ng, gÇn nh­ c¶ n­íc ë Phè HiÕn, nh­: x· L­¬ng X¸ (huyÖn Ch­¬ng §øc), x· Phï ñng (huyÖn §­êng Hµo), x· Hµ ChØ (huyÖn Thôy Nguyªn), x· Niªm Chi (huyÖn N«ng Cèng), x· C¸t Xuyªn (huyÖn Ho»ng Hãa), x· ThuÇn ChÊt (ch©u huyÖn Bè ChÝnh), x· Gia Th¸i (huyÖn Thanh Tr×), x· NhËt T¶o (huyÖn Tõ Liªm)... Hai chøc n¨ng cña Phè HiÕn võa néi th­¬ng, võa ngo¹i th­¬ng cã thÓ nhËn thÊy ë phÇn lín nh÷ng mÆt hµng xuÊt khÈu cña Phè HiÕn lµ nh÷ng hµng l©m thæ s¶n ë miÒn nói nh­: sa nh©n, quÕ, x¹ h­¬ng, l­u huúnh, thiÕc vµ c¸c mÆt hµng s¶n xuÊt chñ yÕu t¹i vïng xung quanh Th¨ng Long nh­ lôa, ®òi, sa, nhung... VÒ mÆt nµy, Phè HiÕn lµ ®« thÞ c¶ng xuÊt khÈu c¸c mÆt hµng cho Th¨ng Long vµ cho c«ng nghiÖp n«ng th«n miÒn B¾c. Cßn nh÷ng mÆt hµng b¸n th­êng xuyªn t¹i c¸c phè ph­êng Phè HiÕn nh­ c¸c ph­êng nhuém, ph­êng c¸, ph­êng thÞt, rau, ®å gç, nåi ®Êt, chiÕu, nãn, thuéc da... lµ phôc vô nhu cÇu ®Þa ph­¬ng vµ trong n­íc.

4. NhËn xÐt

- Chî lµng lµ n¬i “gom ng­êi, gãp cña trong thiªn h¹ ®Ó trao ®æi, nhê ®ã mµ h­ng thÞnh”. M¹ng l­íi chî ®­îc më ra t¹o ®iÒu kiÖn cho thñ c«ng nghiÖp cã nh÷ng b­íc chuyÓn m×nh, vµ chÝnh nhê c¸c s¶n phÈm thñ c«ng nghiÖp míi t¹o nªn mét nÒn th­¬ng nghiÖp mang tÝnh chÊt kinh tÕ hµng hãa - chøc n¨ng kinh tÕ n«ng nghiÖp kh«ng ®¸p øng ®­îc (48). S¶n phÈm xuÊt khÈu nhiÒu, lµm cho kinh tÕ hµng hãa ph¸t triÓn, v× vËy n«ng nghiÖp vµ thñ c«ng nghiÖp bít ®i tÝnh tù cung tù cÊp. Kinh tÕ hµng hãa qua sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña nh÷ng chî lµng trong nh÷ng thÕ kû XVI- XVIII, râ rµng ®· cã nh÷ng t¸c ®éng nhiÒu mÆt tíi thÓ chÕ vµ sinh ho¹t cña lµng x·.

- Nhµ M¹c, ®iÓn h×nh lµ M¹c §¨ng Dung ®· tõ bá th¸i ®é träng n«ng th¸i qu¸ (49), cëi më víi kinh tÕ c«ng th­¬ng vµ ®· ®em l¹i nh÷ng khëi s¾c nhÊt ®Þnh cho nÒn kinh tÕ, tuy cã bÊt æn nh­ng n¨ng ®éng h¬n h¼n thêi Lª s¬ (50). §ång thêi, nhµ M¹c “kh«ng qu¸ cøng nh¾c theo Nho” vÒ mÆt t­ t­ëng. XuÊt th©n ng­ nghiÖp ë H¶i §«ng, M¹c §¨ng Dung vµ c¸c vÞ vua M¹c kh¸ “phãng kho¸ng” trong c¸ch nh×n kinh tÕ - x· héi. “C¸i nh×n vÒ biÓn cña ng­êi gèc d©n chµi xø §«ng nhµ M¹c m¹nh h¬n h¼n c¸i nh×n vÒ biÓn cña ng­êi n«ng d©n xø Thanh “vua quan hãa” nhµ Lª” (51).

Tõ chÝnh s¸ch tho¸ng më vÒ kinh tÕ cña nhµ M¹c vµ c¸c vua triÒu M¹c, trong nh÷ng n¨m 70-80 cña thÕ kû XVI, qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa cña mét sè chî lµng ®· diÔn ra. Lóc nµy mét sè thÞ tø ®· ®­îc h×nh thµnh nh­ Kú Lõa (L¹ng S¬n), Phè HiÕn (H­ng Yªn), Thanh Hµ (HuÕ), Héi An (Qu¶ng Nam),… §èi víi Phè HiÕn, bªn c¹nh c¸c th­¬ng nh©n Trung Quèc vµ NhËt B¶n ®· ë Phè HiÕn tõ tr­íc, c¸c th­¬ng nh©n Bå §µo Nha, Hµ Lan ®· chó ý ®Õn Phè HiÕn. Tuy nhiªn, m·i ®Õn th¸ng 3 n¨m 1637, chiÕc thuyÒn Grol cña Hµ Lan míi cËp bÕn §µng Ngoµi vµ th¸ng 7 n¨m ®ã, thuyÒn tr­ëng Karel Hartsink ®­îc phÐp dùng th­¬ng ®iÕm ë Phè HiÕn. Nh­ vËy lµ, tõ cuèi thÕ kû XVI ®Õn nöa ®Çu thÕ kû XVII, c¸c th­¬ng nh©n Trung Quèc, NhËt B¶n, Bå §µo Nha, Hµ Lan... ®· ®Õn bê biÓn ViÖt Nam ngµy cµng nhiÒu, mµ nhµ Lª - TrÞnh th× chñ tr­¬ng ng¨n cÊm viÖc ra vµo tù do cña ngo¹i kiÒu ë Kinh ®«. Phè HiÕn trë thµnh n¬i tró ch©n quan träng cña th­¬ng nh©n n­íc ngoµi. Cã thÓ hiÓu ®­îc r»ng c¸c l¸i bu«n ph­¬ng T©y mong muèn ®­îc bu«n b¸n chñ yÕu ë KÎ Chî, do ®ã sù tån t¹i cña hä ë Phè HiÕn kh«ng l©u, kh«ng th­êng xuyªn, song sù cã mÆt cña hä ®· gãp phÇn lµm khëi s¾c bé mÆt cña Phè HiÕn. N¬i kiÓm so¸t vµ lµm thñ tôc th«ng hµnh cho c¸c tµu thuyÒn ngo¹i quèc tr­íc khi ®­îc phÐp lªn KÎ Chî gäi lµ V¹n Lai triÒu (BÕn s«ng tõ ®ã ®i vµo triÒu ®×nh). C¶ng s«ng ®ã còng lµ chî bÕn bu«n b¸n chÝnh cña ®« thÞ.

- Thî thñ c«ng vµ th­¬ng nh©n ng­êi ViÖt ®æ vÒ c¸c thÞ tø lµm ¨n, bu«n b¸n ngµy cµng ®«ng, lµm cho nhu cÇu phôc vô c¸c c­ d©n ngµy cµng t¨ng. ChÝnh v× thÕ, phè x¸ dÇn dÇn ®­îc quy ho¹ch theo h×nh mÉu Kinh kú. Tr­êng hîp Phè HiÕn, Héi An lµ ®iÓn h×nh. Sang thÕ kû XVII-XVIII, Phè HiÕn ®· cã h¬n 20 ph­êng [theo v¨n bia chïa HiÕn, niªn ®¹i 1709 vµ v¨n bia chïa Chu«ng, niªn ®¹i 1711], ®­îc ph©n lo¹i theo c¸c lo¹i h×nh nghÒ nghiÖp bu«n b¸n hay thñ c«ng, trong ®ã thÊy xuÊt hiÖn mét ph­êng tªn lµ ph­êng chî HiÕn Doanh vµ mét ph­êng tªn lµ ph­êng Chî cò, ®iÒu nµy cã thÓ hiÓu, chî HiÕn cò ®· ®­îc ph¸t triÓn vµ më réng h¬n n÷a. Sù xuÊt hiÖn cña c¸c ph­êng, ®Æc biÖt lµ c¸c ph­êng thñ c«ng ®· thÓ hiÖn tÝnh chÊt hoµn chØnh cña mét ®« thÞ trung ®¹i mµ ng­êi d©n Phè HiÕn ®· cè c«ng t¹o nªn. Gi¸o s­ NguyÔn §øc Nghinh kh¼ng ®Þnh: “Phè HiÕn lµ mét thÞ trÊn: ®óng víi nghÜa lþ së hµnh chÝnh cña mét trÊn lín, vµ còng lµ mét thÞ (chî), n¬i tô héi ng­êi tø chiÕng ®Õn bu«n b¸n, n¬i cã nh÷ng ghe thuyÒn n­íc ngoµi tíi cËp bÕn vµ cã nh÷ng ng­êi n­íc ngoµi tró ngô l©u dµi” (52).

Nh­ vËy, cã thÓ nãi “Phè HiÕn xuÊt hiÖn vµ h­ng thÞnh lµ do nh÷ng thóc ®Èy kinh tÕ néi bé mµ nã cã ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®Ó tËp trung, thu hót” (53), chÝnh v× thÕ, ph¶i nh×n Phè HiÕn “nh­ mét ®« thÞ cña ng­êi b¶n ®Þa, ra ®êi víi t­ c¸ch s¶n phÈm cña mét tr×nh ®é ph¸t triÓn nhÊt ®Þnh cña kinh tÕ hµng hãa ViÖt Nam”.

- Sù ph¸t triÓn hay chuyÓn m×nh tõ mét chî lµng - chî HiÕn, thµnh mét ®« thÞ sÇm uÊt, lµ mét trong hai trung t©m giao th­¬ng lín cña quèc gia §¹i ViÖt thêi M¹c - Phè HiÕn vµo cuèi thÕ kû XVI - ®Çu thÕ kû XVII, cho ta thÊy bé mÆt cña nÒn kinh tÕ hµng hãa thêi M¹c ®ang chuyÓn m¹nh tõ mét nÒn kinh tÕ cßn mang nÆng tÝnh tóc tù cÊp, mÆc dï nã ®· t­¬ng ®èi ph¸t triÓn vµo thêi TrÇn, vµ ®Çu thêi Lª s¬, sang mét nÒn kinh tÕ trao ®æi, bu«n b¸n, mµ ë ®ã vÊn ®Ò lîi nhuËn ®· ®­îc ®Æt ra. Cã thÓ thÊy, sù ph¸t triÓn b­íc ®Çu cña kinh tÕ hµng hãa thêi M¹c lµ nÒn t¶ng cho sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña nÒn kinh tÕ hµng hãa, ®Æc biÖt lµ ngo¹i th­¬ng vµo c¸c thÕ kû XVII- XVIII.

_______________________

Chó thÝch

(1). Cµn H¶i hay Cöa Cên, Héi Thèng hay cöa Héi (NghÖ An); Héi TriÒu tøc Cöa L¹ch Trµo, lµ cöa s«ng M· (Thanh Hãa); Th«ng L·nh thuéc L¹ng S¬n; Tam Kú thuéc Tuyªn Quang vµ Tróc Hoa thuéc S¬n T©y x­a (nay thuéc Phó Thä).

(2). NguyÔn Thõa Hû: VÒ nÒn kinh tÕ ®« thÞ Th¨ng Long - KÎ Chî thÕ kû XVI-XVII, in trong ViÖt Nam trong hÖ thèng th­¬ng m¹i ch©u ¸ thÕ kû XVI-XVII, Nxb. ThÕ giíi, Hµ Néi, 2007, tr.489.

(3), (4). NguyÔn Thõa Hû: VÒ nÒn kinh tÕ ®« thÞ Th¨ng Long - KÎ Chî thÕ kû XVI-XVII, s®d, tr. 489-490.

 (5), (6). NguyÔn §øc Nghinh: MÊy nÐt ph¸c th¶o vÒ chî lµng (Qua nh÷ng tµi liÖu c¸c thÕ kû XVII, XVIII), T¹p chÝ Nghiªn cøu LÞch sö, sè 5- 1980, tr. 50.

(7). Tham kh¶o b¶n dÞch cña TrÇn ThÞ Kim Anh: “Bia chî x· §«ng Ng¹c - thªm mét bµi v¨n bia thêi M¹c”, T¹p chÝ Nghiªn cøu H¸n N«m, sè 1- 2001.

(8). DÉn theo NguyÔn Hång Phong: “Sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng hãa vµ vÊn ®Ò h×nh thµnh chñ nghÜa t­ b¶n ë ViÖt Nam d­íi thêi phong kiÕn” in trong NguyÔn Hång Phong mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n, tËp 1: LÞch sö, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 2005, tr. 577-578.

(9). DiÖp §×nh Hoa (chñ biªn): T×m hiÓu lµng ViÖt, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 1990, tr. 168.

(10). §ç ThÞ BÝch TuyÓn: Nghiªn cøu vÒ hÖ thèng v¨n bia chî ë ViÖt Nam, LuËn v¨n th¹c sÜ H¸n N«m, Hµ Néi, 2003, tr. 44.

(11). §inh Kh¾c Thu©n: LÞch sö triÒu M¹c qua th­ tÞch vµ v¨n bia, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 2001, tr. 219.

(12). §inh Kh¾c Thu©n: V¨n bia thêi M¹c, Nxb. H¶i Phßng, 2012, tr. 320-321.

(13). NguyÔn Du Chi: NghÖ thuËt kiÕn tróc thêi M¹c, in trong Mü thuËt thêi M¹c, ViÖn Mü thuËt, 1993, tr. 49-50.

(14). M¹c H÷u Häa, M¹c V¨n Viªn: ChÝnh s¸ch kinh tÕ cña nhµ M¹c qua t­ liÖu ®iÒn d·, in trong Nhµ M¹c vµ dßng hä M¹c trong lÞch sö, Hµ Néi, 1996, tr. 356.

(15). Xem thªm Bïi Minh TrÝ: T×m hiÓu ngo¹i th­¬ng ViÖt Nam qua “con ®­êng gèm sø trªn biÓn”, T¹p chÝ Kh¶o cæ häc, sè 5-2003, tr. 70.

(16). NguyÔn V¨n Kim: VÞ trÝ cña Phè HiÕn vµ Domea trong hÖ thèng th­¬ng m¹i §µng Ngoµi thÕ kû XVI-XVII (t­ liÖu lÞch sö, ®iÒn d· vµ kh¶o cæ häc), T¹p chÝ Nghiªn cøu LÞch sö, sè 4-2007, tr.20.

(17). Ph¹m Quèc Qu©n vµ TrÇn Ph­¬ng: DÊu tÝch vËt chÊt khu chî Minh ThÞ, x· Toµn Th¾ng, huyÖn Tiªn L·ng (H¶i Phßng), in trong Nh÷ng ph¸t hiÖn míi vÒ kh¶o cæ häc (viÕt t¾t: NPHMVKCH) n¨m 1992, ViÖn Kh¶o cæ häc, Trung t©m Khoa häc x· héi vµ Nh©n v¨n Quèc gia, tr. 171.

(18). NguyÔn V¨n S¬n: Di tÝch thêi M¹c vïng D­¬ng Kinh (H¶i Phßng), Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 1997, tr. 176.

(19). NguyÔn V¨n S¬n vµ TrÇn Ph­¬ng: Céng HiÒn - Mt tiÓu c¶ng cæ ë H¶i Phßng thêi trung ®¹i, in trong NPHMVKCH n¨m 1991, tr. 139.

(20). NguyÔn Ngäc Thao, TrÇn Ph­¬ng: Quang Phôc mét trung t©m bu«n b¸n thêi trung ®¹i ë ven s«ng V¨n óc (H¶i Phßng), in trong NPHMVKCH n¨m 1994, Nxb. Khoa häc x· héi, 1995, tr. 268.

(21). Xem c¸c bµi cña NguyÔn §øc Nghinh: Chî chïa ë thÕ kû XVII, trªn T¹p chÝ Nghiªn cøu LÞch sö, sè 4-1979; MÊy nÐt ph¸c th¶o vÒ chî lµng (qua nh÷ng tµi liÖu c¸c thÕ kû XVII, XVIII) trªn T¹p chÝ Nghiªn cøu LÞch sö, sè 5-1980.

(22). NguyÔn C¶nh, NguyÔn Du Chi, TrÇn L©m, NguyÔn B¸ V©n: Mü thuËt thêi M¹c, ViÖn Mü ThuËt, Hµ Néi, 1993, tr. 173.

(23), (24). §inh Kh¾c Thu©n; V¨n bia thêi M¹c, s®d, tr. 317, 299.

(25). NguyÔn V¨n Kim: Kinh tÕ c«ng th­¬ng thêi M¹c, T¹p chÝ Nghiªn cøu LÞch sö, sè 12-2010, tr. 7.

(26). Theo §inh Kh¾c Thu©n: LÞch sö triÒu M¹c qua th­ tÞch vµ v¨n bia, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 2001, tr. 221.

(27). D­¬ng V¨n An: ¤ ch©u cËn lôc, Nxb Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 1997, tr. 74.

(28). Hång §øc thiÖn chÝnh th­, b¶n dÞch, in trong Mét sè v¨n b¶n ®iÓn chÕ vµ ph¸p luËt ViÖt Nam, tËp I: Tõ thÕ kû XV ®Õn XVIII, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 2006, tr. 492.

(29). B¶n dÞch TrÇn ThÞ Kim Anh: Bia chî x· §«ng Ng¹c - thªm mét bµi v¨n bia thêi M¹c, b®d.

(30), (33). §«ng Ng¹c x· tËp biªn, DÜ thñy Ph¹m V¨n ThuyÕt. T¸c gi¶ xuÊt b¶n vµ gi÷ b¶n quyÒn. Sµi Gßn, 1963.

(31). Phan Huy Chó: LÞch triÒu hiÕn ch­¬ng lo¹i chÝ, tËp 2, Nxb. Gi¸o dôc, Hµ Néi, 2007, tr. 147.

(32), (34). Theo NguyÔn V¨n Kim: Kinh tÕ c«ng th­¬ng thêi M¹c, b®d, tr. 8, 10.

 (35). Tèng Trung TÝn vµ TrÇn Ph­¬ng: BÕn Gèm lµng Cò trªn ®¶o C¸t Bµ (H¶i Phßng), in trong NPHMVKCH n¨m 1991, s®d, tr.138.

(36). William Dampier: Mét chuyÕn du hµnh ®Õn §µng Ngoµi 1688, Nxb. ThÕ giíi, Hµ Néi, 2006, tr. 49.

(37). William Dampier: Mét chuyÕn du hµnh ®Õn §µng Ngoµi n¨m 1688, s®d, tr. 110.

(38). Xem: TrÇn Anh Dòng: Mét sè s­u tËp gèm men ViÖt Nam ë huyÖn Lôc Yªn (Yªn B¸i), in trong NPHMVKCH n¨m 2003, Nxb. Khoa häc x· héi, 2004, tr. 537-539.

(39). §ç V¨n Ninh: TiÒn cæ thêi M¹c vµ thêi Lª Trung h­ng, T¹p chÝ Nghiªn cøu LÞch sö, sè 5-1981, tr. 50. Vµ §ç V¨n Ninh: Thµnh CÈm Ph¶ (Qu¶ng Ninh), T¹p chÝ Kh¶o cæ häc, sè 3-1980.

(40). §¹i ViÖt sö ký toµn th­, tËp III, Nxb. Khoa häc x· héi, 1993, tr. 141

(41). Tr­¬ng H÷u Quýnh: Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña Phè HiÕn, in trong Phè HiÕn - Kû yÕu héi th¶o khoa häc, s®d, tr. 39.

(42). Les comptoirs hollandais de Phè HiÕn ou Phè Kh¸ch, prÌs H­ng Yªn au XVllÌ siÌcle, BGHD, 1895. DÉn theo Tr­¬ng H÷u Quýnh: Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña Phè HiÕn, in trong Phè HiÕn - Kû yÕu héi th¶o khoa häc, tæ chøc t¹i ThÞ x· H­ng Yªn, ngµy 10-11/12/1992, Së V¨n hãa Th«ng tin - ThÓ thao H¶i H­ng, 1994, tr.36.

(43). Theo Tr­¬ng H÷u Quýnh: Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña Phè HiÕn, s®d, tr. 38.

(44). Quèc Sö qu¸n triÒu NguyÔn: §¹i Nam nhÊt thèng chÝ, tËp III, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 1971, tr. 285.

(45). §ß M©y: tøc chî V¹n. BÕn L·nh: tøc vïng ®èi diÖn chî V¹n, thuéc ®Þa phËn Hµ Nam.

(46). Tr­¬ng H÷u Quýnh vµ §Æng ChÝ UyÓn: B­íc ®Çu t×m hiÓu Phè HiÕn, in trong ChÕ ®é ruéng ®Êt vµ mét sè vÊn ®Ò lÞch sö ViÖt Nam, Nxb. ThÕ Giíi, Hµ Néi, 2009, tr. 962.

(47). Xem Hång Phong: §« thÞ cæ vµ vÊn ®Ò ®« thÞ hãa ë ViÖt Nam, in trong ViÖn Sö häc, §« thÞ cæ ViÖt Nam, Hµ Néi, 1989, tr. 41-42.

(48). NguyÔn §øc NhuÖ: Vµi nÐt vÒ c«ng th­¬ng nghiÖp thêi M¹c, in trong V­¬ng triÒu M¹c (1527 - 1592), Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 1996, tr. 164.

(49). Xem Nhµ M¹c vµ dßng hä M¹c trong lÞch sö, s®d, tr. 315-340.

(50), (51). TrÇn ThÞ B¨ng Thanh: NguyÔn BØnh Khiªm vÒ t¸c gia vµ t¸c phÈm, Nxb. Gi¸o dôc, Hµ Néi, 2007, tr.69-76, tr.87.

(52). NguyÔn §øc Nghinh: Phè HiÕn - thÕ kû 17-18: Mét sè vÊn ®Ò kinh tÕ - x· héi, in trong Phè HiÕn - Kû yÕu héi th¶o khoa häc, S®d, tr.106.

(53). ViÖn Sö häc: §« thÞ cæ ViÖt Nam, s®d, tr. 208-209.